(NP News) - စက်တင်ဘာလ ၇ 

   ပူတင်-ထရမ့် အလက်စကာ ထိပ်သီး အစည်းအဝေးအပြီးမှာ ရုရှားဟာ နိုင်ငံတကာ သံတမန်ရေးရာမှာ မရှိမဖြစ် တဲ့ အခန်းကဏ္ဍကနေ ပါဝင်နေသေးတယ်ဆိုတာ ထပ်လောင်းပြသလိုက်ပါတယ်။ နိုင်ငံတကာလုံခြုံရေးကိစ္စရပ်တွေ ဆွေးနွေးတဲ့အခါ ဝါရှင်တန်နဲ့ မော်စကိုတို့ကို လုံးဝချန်လှပ်ထားလို့ မရနိုင်ဘူးဆိုတာကို သူတို့နှစ်ဦး ပြန်လည်တွေ့ဆုံ ဆွေးနွေးခဲ့တာက သက်သေပြနေပါတယ်။ ရက်အနည်းငယ်အကြာမှာ တရုတ်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဝမ်ယိက နယူးဒေလီ ကိုသွားရောက်ခဲ့ပါတယ်။ အဲဒီခရီးစဉ်မှာ မဟာဗျူဟာမြောက် ဆွေးနွေးမှုတွေ ပြုလုပ်ခဲ့ပါတယ်။ သူဟာ အမျိုးသား လုံခြုံရေးအကြံ ပေးပုဂ္ဂိုလ် အာဂျစ်ဒိုဗယ်နဲ့အတူ နယ်နိမိတ်အရေး ဆွေးနွေးပွဲတွေကို ပူးတွဲဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး အိန္ဒိယနိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အက်စ်ဂျေရှန်ကာနဲ့ နှစ်နိုင်ငံ ဆွေးနွေးပွဲတွေ ပြုလုပ်ခဲ့ပါတယ်။ ဒါ့ပြင် ဝန်ကြီးချုပ်မိုဒီနဲ့လည်း တွေ့ဆုံခဲ့ပါတယ်။ ဒီတွေ့ဆုံမှုတွေဟာ အိန္ဒိယအနေနဲ့ ပဋိပက္ခဖြစ်စရာ ကိစ္စရပ်တွေကို လက်ရှိတည်ဆဲ ဆွေးနွေးရေး လမ်းကြောင်းတွေကနေတစ်ဆင့် ဆက်လက်ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းဖို့ ပွင့်လင်းကြောင်း မီးမောင်းထိုးပြလိုက်တာပါပဲ။ ဒါ့ပြင် ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေး မရေရာမသေချာမှုတွေ မြင့်တက်နေချိန်မှာ ဩဂုတ်လ (၃၁) ရက်က တရုတ်နိုင်ငံ၊ တီယန်ကျင်း မြို့မှာကျင်းပခဲ့တဲ့ ရှန်ဟိုင်းပူး ပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့ (SCO) ထိပ်သီးအစည်း အဝေးကို အိန္ဒိယနိုင်ငံ တက်ရောက် လာတဲ့အတွက် အိန္ဒိယ-တရုတ် ဆက်ဆံရေးကို ပြန်လည် ချိန်ခွင်လျှာညှိနှိုင်းရာမှာ အရေးပါတဲ့ ခြေလှမ်းတစ်ရပ် ဖြစ် လာခဲ့ပါတယ်။ 

  အချိန်အတော်ကြာ ရပ်ဆိုင်းနေခဲ့တဲ့ ရုရှား -အိန္ဒိယ-တရုတ် သုံးပွင့်ဆိုင်ဆက်ဆံရေးဟာ နှစ်ရက်ကြာ ကျင်းပခဲ့တဲ့  SCO ထိပ်သီးအစည်းအဝေးမှာ အာရုံစိုက်ခံခဲ့ရပါတယ်။ ဝန်ကြီးချုပ် မိုဒီ၊ ရုရှားသမ္မတ ပူတင်နဲ့ တရုတ် သမ္မတ ရှီတို့ဟာ မှတ်တမ်း ဗီဒီယိုထဲမှာ ပြုံးရယ်နေကြပြီး နွေးထွေးတဲ့ အမူအရာတွေ ဖလှယ်နေကြတာကို တွေ့မြင်ရပါတယ်။ ‘တရုတ်နိုင်ငံ တီယန်ကျင်းမြို့မှာ  SCO ထိပ်သီးအစည်း အဝေးအတွင်း သမ္မတပူတင်၊ သမ္မတရှီတို့နဲ့ အမြင်ချင်းဖလှယ်ခဲ့ကြတယ်’လို့ ဝန်ကြီးချုပ် မိုဒီဟာ သူ့ရဲ့ X မီဒီယာမှာ ရေးသားခဲ့ပါတယ်။ ဝန်ကြီးချုပ် မိုဒီက ကမ္ဘာ့ ခေါင်းဆောင်နှစ်ဦးနဲ့အတူ ရိုက်ထားတဲ့ ဓာတ်ပုံတွေကိုလည်း မျှဝေခဲ့ပါတယ်။ ထိပ်သီးအစည်း အဝေးရဲ့ ဒုတိယနေ့မှာ သမ္မတရှီကျင့်ဖျင်က ဒေသတွင်း ခေါင်းဆောင်တွေကို မိန့်ခွန်းပြောကြားခဲ့ပြီး ကမ္ဘာ့အခင်းအကျင်းမှာ ဖြစ်ပေါ်နေတဲ့ ‘အနိုင် ကျင့်ဗိုလ်ကျတဲ့ အပြုအမူတွေ’ ကို ပစ်မှတ်ထား ပြောဆိုခဲ့ပါ တယ်။ ဒါ့ပြင် ရှီက ပူတင်နဲ့ ဝန်ကြီးချုပ် မိုဒီအပါအဝင် ခေါင်းဆောင်တွေကို ‘တရားမျှတမှုကို လိုက်နာကြဖို့၊ စစ်အေးခေတ်စိတ်ဓာတ်၊ အနိုင်ကျင့် ဗိုလ်ကျတဲ့ အပြုအမူတွေကို ဆန့်ကျင်ကြဖို့’ တောင်းဆိုခဲ့ပါတယ်။

တစ်ချိန်တည်းမှာပဲ အစဉ်အလာအရ မိတ်ဖက်တွေဖြစ်ခဲ့ကြတဲ့ အမေရိကန်နဲ့ အိန္ဒိယကြား ဆက်ဆံရေးဟာ တဖြည်းဖြည်းအေးစက်လို့ လာခဲ့ပါတယ်။ ထရမ့်အစိုးရက အိန္ဒိယနိုင်ငံက ရုရှားရေနံ ဝယ်ယူတာဟာ အမေရိကန်နဲ့ ဆက်ဆံရေးပြို ကွဲရခြင်းရဲ့ အကြောင်းရင်းဖြစ်တယ်လို့ အပြစ်တင်ခဲ့ပါတယ်။ ထရမ့်ရဲ့ ကုန်သွယ်ရေးအကြံပေး ပီတာ နာဗာရိုက အိန္ဒိယရဲ့ ရုရှားရေနံဝယ်ယူမှုကို ‘အခွင့် အရေးယူတယ်’ လို့ တိုက်ခိုက်ပြောဆိုခဲ့ပါတယ်။ ထရမ့်က အိန္ဒိယ နိုင်ငံက ရုရှားရေနံကို ဆက်လက် ဝယ်ယူနေတဲ့အတွက် အိန္ဒိယပစ္စည်းတွေအပေါ် (၅၀) ရာခိုင်နှုန်း အခွန်တွေတိုးမြှင့် ကောက်ခံခဲ့ပါတယ်။ ဒီလို အခွန်တွေ စတင်ကောက်ခံပြီး နောက်ပိုင်း အိန္ဒိယကုန်သွယ်ရေးဝန်ကြီး ပီယွစ်ရှ် ဂိုယယ်က ‘အိန္ဒိယဟာ ဘယ်တော့မှ ဦးညွှတ်မှာ မဟုတ်သလို ဘယ်တော့မှလည်း အားနည်းပုံပေါ် နေမှာမဟုတ်ဘူး’ လို့ ပြောကြား ခဲ့ပါတယ်။ ဒါ့ပြင် မကြာသေးခင်က နယူးယောက်တိုင်းမ်သတင်းစာရဲ့ ဖော်ပြချက်အရ မိုဒီက အိန္ဒိယနဲ့ ပါကစ္စတန်တို့ ကြား မကြာသေးခင်ကဖြစ်ပွားခဲ့တဲ့ တိုက်ပွဲမှာ ထရမ့်က ပြေလည်အောင် ကြားဝင်စေ့စပ်ပေးခဲ့တယ်ဆိုတဲ့ အဆိုကို လက်ခံဖို့ ငြင်းဆိုခဲ့တာရယ်၊ အမေရိကန် သမ္မတကို ငြိမ်းချမ်းရေး နိုဘယ်ဆုအတွက် အမည်စာရင်းတင်သွင်းဖို့ ငြင်းဆို ခဲ့တာ တွေဟာ ဆက်ဆံရေး ပြိုကွဲရခြင်းရဲ့ အကြောင်းရင်းတချို့ဖြစ်နိုင်တယ်လို့ ဖော်ပြခဲ့ပါတယ်။

မိုဒီရဲ့ တရုတ်နိုင်ငံဘက်ကိုလှည့်လာတဲ့ ခြေလှမ်းဟာ အမေရိကန်အတွက် ဗျူဟာမြောက် ထိုးနှက်ချက်တစ်ခုလို့ ရှုမြင်နိုင်ပေမယ့် ဒီထိပ်သီး အစည်းအဝေးဟာ ကမ္ဘာ့ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးအနေနဲ့ ရှီရဲ့ရပ်တည်ချက်ကို မြှင့်တင်ပေးဖို့နဲ့ ကမ္ဘာ့ရေးရာတွေမှာ အနောက်နိုင်ငံတွေရဲ့ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုကို တန်ပြန်ဖို့ ရည်ရွယ်ပုံရပါတယ်။ အမေရိကန်က မဟာ မိတ်နိုင်ငံတွေရော ပြိုင်ဘက်နိုင်ငံတွေပါမကျန် ကုန်သွယ်ရေးစစ်ပွဲတွေလုပ်နေချိန်မှာ တရုတ်က တူကီယဲ၊ မလေးရှားနဲ့ ပါကစ္စတန်လို ဖွံ့ဖြိုးဆဲစီးပွား ရေးနိုင်ငံတွေနဲ့ စီးပွားရေးပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုကို မြှင့်တင်နေပါတယ်။ 

ဒီနှစ် ထိပ်သီးအစည်းအဝေးမှာ အမေရိကန်သမ္မတ ဒေါ်နယ်ထရမ့်ရဲ့ ကုန်သွယ်ရေးစစ်ပွဲကို အဓိကထားပြီး ဆွေးနွေးမှာဖြစ်ပါတယ်။ ဒီအတော အတွင်းမှာပဲ ပူတင်ကလည်း ယူကရိန်းမှာ ဆက်လက် ဖြစ်ပွားနေတဲ့ စစ်ပွဲကြောင့် အနောက်နိုင်ငံတွေရဲ့ ပိတ်ဆို့ အရေးယူမှုအသစ်တွေနဲ့ ရင်ဆိုင်နေရပါတယ်။ ‘ထရမ့်ဟာ မိုဒီကို ဘယ်လိုများ စိတ် အနှောင့်အယှက်ဖြစ်အောင် လုပ်လိုက်လို့ အခုလို ရှီကျင့်ဖျင်၊  ပူတင်တို့နဲ့ ထိပ်သီးအစည်းအဝေးကို တက်ရောက်နေရတာ လဲ’ လို့ စတန်းဖို့ဒ်တက္ကသိုလ်မှ Hoover Senior Fellow နဲ့ ရုရှားဆိုင်ရာ အမေရိကန်သံအမတ်ဟောင်း မိုက်ကယ် မက်ဖောလ်က X မှာ ရေးသားခဲ့ပါတယ်။ ‘ပြီးခဲ့တဲ့နှစ်ကတောင် တရုတ်နဲ့ အိန္ဒိယတို့ စစ်ဖြစ်ခဲ့ကြတာ’ လို့ သူက ထပ်လောင်း ပြောကြားခဲ့ပါတယ်။ ရှီနဲ့ မိုဒီ နှစ်ဦးစလုံးဟာ အချိန်ကြာမြင့်စွာကတည်းက သံသယတွေနဲ့ မဖြေရှင်း နိုင်သေးတဲ့ နယ်စပ် အငြင်းပွားမှုတွေကြောင့် တင်းမာနေတဲ့ဆက်ဆံရေးကို ပြန်လည်စတင်ဖို့ ကြိုးစားနေပုံရပါတယ်။ ‘အိန္ဒိယဟာ အနောက်နိုင်ငံတွေ (အထူးသဖြင့် အမေရိကန်) က ထင်ထားသလို တရုတ်ကို ကာကွယ်ပေးမယ့် မြေကတုတ် ဖြစ်လာမှာ မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါပေမဲ့ မိုဒီရဲ့ တရုတ်ခရီးစဉ်ဟာ အလှည့်အပြောင်းတစ်ခု တော့ ဖြစ်နိုင်ပါတယ်’ လို့လည်း တချို့က သုံးသပ် ရေးသားခဲ့ပါတယ်။ 

ပူတင်ကတော့ သူရဲ့ ခရီးစဉ်မတိုင်ခင်မှာ ဒီထိပ်သီးအစည်းအဝေးဟာ တက်ရောက်လာတဲ့ နိုင်ငံတွေကြား “စည်းလုံးညီညွတ်မှုကို ခိုင်မာစေမယ်၊ ပြီးတော့ ပိုမိုမျှတတဲ့ ဘက်ပေါင်းစုံပါဝင်တဲ့ ကမ္ဘာ့စနစ် သစ်တစ်ခုကို ပုံဖော်ဖို့ အထောက်အကူဖြစ်စေမယ်” လို့ ပြောကြားခဲ့ပါတယ်။ ဒါ့ပြင် ပူတင်က တရုတ် နိုင်ငံကို မထွက်ခွာမီမှာ ကမ္ဘာ့ကုန် သွယ်ရေးအပေါ်  ‘ခွဲခြားဆက်ဆံတဲ့ ပိတ်ဆို့အရေးယူမှုတွေ’ ကို မော်စကိုနဲ့ ပေကျင်းတို့ အတူတကွ ရပ်တည်ဆန့်ကျင် သွားမယ်လို့ ပြောကြားခဲ့ပါတယ်။ အဲဒီထိပ်သီး အစည်းအဝေးကို မြောက်ကိုရီးယား၊ အီရန်၊ မြန်မာနဲ့ ဘီလာရုစ်တို့လို ကမ္ဘာမှာ ပိတ်ဆို့အရေးယူမှု အပြင်း ထန်ဆုံး ခံနေရတဲ့ နိုင်ငံအချို့ပါ တက်ရောက်ခဲ့ကြ ပါတယ်။

ရှန်ဟိုင်းပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး ထိပ်သီးအစည်းအဝေးအတွင်းမှာ စာချုပ် (၂၀) ကျော်ကို လက်မှတ်ရေးထိုး ခဲ့တယ်လို့ သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့ပါတယ်။ ဒါ့ပြင် ရှီက SCO  ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဘဏ်ကို အရှိန်မြှင့်တင်ပြီး ဖန်တီးသွားမယ် လို့လည်း ကြေညာခဲ့ပါတယ်။ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံတွေကို သုံးနှစ်အတွင်း ဒေါ်လာ (၁ ဒသမ ၄) ဘီလျံ ချေးငွေပေးမယ်လို့ လည်း ကတိပြုခဲ့ပါတယ်။ ဒီလိုလုပ်ဆောင်တာဟာ လုံခြုံရေးကိုသာ အဓိကထားတဲ့ SCO အဖွဲ့ရဲ့ ဩဇာ လွှမ်းမိုးမှုကို ကျယ်ပြန့် အောင် လုပ်ဆောင်နေခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ “လက်ရှိမှာ ကမ္ဘာ့အခြေအနေက ပိုပြီး ရှုပ်ထွေး၊ မတည်မငြိမ်ဖြစ်လာတာနဲ့အမျှ အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံတွေဟာ ပိုပြီး ခက်ခဲတဲ့ ဘေးကင်းလုံခြုံရေးနဲ့ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးတာဝန်တွေကို ရင်ဆိုင်နေရတယ်” လို့ ရှီက အဖွင့်မိန့်ခွန်းမှာ ထည့်သွင်းပြောကြား ခဲ့ပါတယ်။

ဒီ  SCO ထိပ်သီးအစည်းအဝေးက တင်းမာမှုတွေကိုလျော့ပါးစေဖို့အတွက် ထူးခြားတဲ့ တိုးတက်မှုတွေ ဖြစ်ပေါ် လာစေမလားဆိုတာ ရှင်းရှင်းလင်းလင်း မသိရသေးပေမဲ့ တရုတ်နိုင်ငံရဲ့ အိန္ဒိယနဲ့ ဆက်ဆံရေး တိုးတက်လာမှုက ပေကျင်းရဲ့ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုကို အားကောင်းလာစေနိုင်တယ်လို့ လေ့လာသူတွေက ပြောကြားခဲ့ပါတယ်။ “အိန္ဒိယနဲ့ ဆက်ဆံရေး တိုးတက်လာတာဟာ အရေးကြီးတဲ့ ကိစ္စတစ်ခုပါ။ ဒါဟာ အိန္ဒိယကို စက်မှုလုပ်ငန်းတွေနဲ့ ကုန်ထုတ် လုပ်ငန်းတွေ မြှင့်တင်ဖို့ လိုအပ်တဲ့ အရေးကြီးတဲ့ ဉာဏ ပစ္စည်းပိုင်ဆိုင်မှုတွေကို ရရှိစေနိုင်ပါတယ်” လို့  GeoMacro Strategy BCA Access ရဲ့ မဟာဗျူဟာမှူးချုပ် မာကိုပါပစ်ခ်က ပြောပါတယ်။ ‘ဒါပေမဲ့ ရေရှည်မှာတော့ အမေရိကန်ဟာ တရုတ်ကို အဓိက ပြဿနာရှာတဲ့သူအဖြစ် ပုံဖော်ဖို့ ကြိုးစားတဲ့ ဝါဒဖြန့်တိုက်ပွဲမှာ ရှုံးနိမ့်နေပါတယ်။ ဒါကပဲ ဘက်ပေါင်းစုံ ပါဝင်တဲ့ ကမ္ဘာ့အခင်းအကျင်းကို ပိုပြီး ခိုင်မာစေပါတယ်’ လို့ သူက ထပ်လောင်းပြော ကြားခဲ့ပါတယ်။

ရှီက SCO အစည်းအဝေးပွဲရဲ့ ဒုတိယနေ့ (နေ့လယ်ပိုင်း) မှာတော့ အသေးစိတ်အချက်အလက် တွေကို ထပ်မံ ထုတ်ဖော်ခြင်းမရှိဘဲ “ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ အစီအစဉ်”အတွက် အဆိုပြုချက်တစ်ခုကို ထည့်သွင်း ပြောကြားခဲ့ပါတယ်။ ဒါဟာ လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်အနည်းငယ်အတွင်း ရှီ ကြေညာခဲ့တဲ့      ‘ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး ဆိုင်ရာ အစီအစဉ်’ နဲ့ ‘ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အစီအစဉ်’ လိုမျိုး အလားတူအစီအစဉ်တွေနောက် မှာ ထပ် လိုက်လာတာဖြစ်ပါတယ်။ ဒါ့ပြင် နိုင်ငံတကာဥပဒေတွေကို အညီအမျှအသုံးပြုဖို့ တောင်းဆိုတဲ့အထဲမှာ တရုတ် သမ္မတက “နိုင်ငံတချို့ရဲ့ ပြည်တွင်းစည်းမျဉ်းတွေကို တခြားနိုင်ငံတွေအပေါ်မှာ ချမှတ်တာမျိုး မလုပ်သင့်ပါဘူး” လို့ သတိပေးခဲ့ပါ တယ်။ 

အချုပ်အားဖြင့်ဆိုရလျှင် SCO အစည်းအဝေးပြီးနောက် ရုရှား- အိန္ဒိယ- တရုတ် သုံးနိုင်ငံ ဆက်ဆံရေးမှာ ထင်ထင်ပေါ်ပေါ်ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ၎င်း အင်အားကြီး သုံးနိုင်ငံရဲ့ ပေါင်းစည်းမှုဟာ အနောက်အုပ်စုအတွက် စိန်ခေါ်မှုတစ်ခု ဖြစ်လာနိုင်သော်လည်း Multipolar ပုံစံအသွင် ကူးပြောင်းလာသော ကမ္ဘာ့အခင်းအကျင်းအတွက် ကောင်းမွန်သော အလားအလာတစ်ခုဖြစ်ပါကြောင်း သုံးသပ်လိုက်ရပါသည်။

ကိုးကား

• https://www.cnbc.com/2025/09/01/sco-summit-xi-ai-cooperation-reject-cold-war-mentality-putin-modi-china-india-russia.html

• https://edition.cnn.com/2025/09/01/china/china-sco-summit-xi-address-intl-hnk

• https://www.politico.eu/article/chinas-xi-welcomes-putin-modi-trump-roils-global-relations/